ชีววิทยา · ระบบย่อยอาหาร (Digestive System)
ชีววิทยา ครั้งที่ 11 · วันเสาร์ที่ 29 สิงหาคม 2569ระบบย่อยอาหารคืออะไร และทำไมร่างกายต้องย่อยอาหาร
ทุกวันเรากินข้าว กินไก่ กินผัก กินผลไม้ เข้าไปเป็นคำใหญ่ ๆ แต่ร่างกายของเรา ประกอบด้วยเซลล์เล็ก ๆ จำนวนมหาศาล เซลล์เหล่านี้ กินอาหารคำโต ๆ ไม่ได้ ต้องการสารอาหารที่ เล็กมาก ๆ เท่านั้น
เพราะฉะนั้นร่างกายจึงต้องมีกระบวนการ "ย่อยอาหาร" (Digestion) คือการทำให้ อาหารคำโต ๆ ที่เรากินเข้าไป แตกตัวเล็กลงเรื่อย ๆ จนเล็กพอที่จะ ดูดซึมเข้าสู่เลือด ไปเลี้ยงเซลล์ทั่วร่างกายได้
ร่างกายใช้ ระบบย่อยอาหาร (Digestive System) ทำงานนี้ ซึ่งประกอบด้วย อวัยวะหลายอย่างต่อกันเป็นท่อยาว ตั้งแต่ปากไปจนถึงทวารหนัก บวกกับอวัยวะช่วยย่อยอีกหลายอย่าง
วันนี้เราจะเรียน 5 เรื่องใหญ่ ตามลำดับ:
- ① การย่อยอาหารมีกี่แบบ (เชิงกล กับ เชิงเคมี)
- ② ทางเดินอาหาร 6 อวัยวะ เรียงตามทางเดินของอาหาร
- ③ อวัยวะช่วยย่อย 4 อย่าง
- ④ เอนไซม์ย่อยสารอาหารแต่ละชนิด + การดูดซึม
- ⑤ ทบทวนรวม + ตัวอย่างโจทย์
① การย่อยอาหารแบ่งเป็น 2 แบบ
การย่อยอาหารในร่างกายของเราแบ่งออกได้เป็น 2 แบบ ทำงานคู่กันไป ค่อย ๆ ดูทีละแบบนะ:
| แบบ | หมายถึง | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| ① การย่อยเชิงกล (Mechanical) |
ทำให้อาหาร แตกเล็กลง ด้วย แรง เช่น บด เคี้ยว บีบ คลุก — ขนาดเปลี่ยน แต่ยังเป็นสารเดิม | ฟัน เคี้ยวข้าว · กระเพาะ/ลำไส้ บีบคลุกอาหาร |
| ② การย่อยเชิงเคมี (Chemical) |
ใช้ น้ำย่อย (เอนไซม์) หรือ กรด มาทำให้อาหาร เปลี่ยนเป็นสารใหม่ที่เล็กลง — สารเปลี่ยนชนิด | น้ำลายย่อยแป้ง→น้ำตาล · กรด/เอนไซม์ย่อยโปรตีน |
② ทางเดินอาหาร 6 อวัยวะ (เรียงตามทางเดินของอาหาร)
อวัยวะในระบบย่อยอาหารแบ่งเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มแรกคือ อวัยวะทางเดินอาหาร ซึ่งอาหารเดินทางผ่านจริง มี 6 อวัยวะ เรียงต่อกันเป็นท่อ ตามลำดับนี้:
ปาก → หลอดอาหาร → กระเพาะอาหาร → ลำไส้เล็ก → ลำไส้ใหญ่ → ทวารหนัก
- ปาก (Mouth) — ฟัน เคี้ยวอาหาร (เชิงกล) + น้ำลายย่อยแป้ง (เชิงเคมี) · ย่อยทั้งสองแบบ
- หลอดอาหาร (Esophagus) — ท่อนำอาหารจากปากลงกระเพาะ · บีบตัวเป็นจังหวะ (เชิงกลอย่างเดียว ไม่มีน้ำย่อย) ดันอาหารลงไป
- กระเพาะอาหาร (Stomach) — ถุงกล้ามเนื้อ บีบคลุกอาหาร (เชิงกล) + หลั่ง กรดและน้ำย่อยเพปซินย่อยโปรตีน (เชิงเคมี) · ย่อยทั้งสองแบบ
- ลำไส้เล็ก (Small intestine) — อวัยวะสำคัญที่สุด! ย่อยอาหาร ทุกชนิดให้สมบูรณ์ + ดูดซึมสารอาหารเข้าสู่เลือด
- ลำไส้ใหญ่ (Large intestine) — ดูดน้ำกลับเข้าร่างกาย · ทำให้กากอาหารแข็งตัวเป็นอุจจาระ (ไม่ย่อยอาหารแล้ว)
- ทวารหนัก (Anus) — ทางออก ขับกากอาหาร (อุจจาระ) ออกนอกร่างกาย
③ อวัยวะช่วยย่อย 4 อย่าง (อาหารไม่ผ่าน แต่ช่วยย่อย)
นอกจากทางเดินอาหาร 6 อวัยวะแล้ว ยังมีอวัยวะอีกกลุ่มที่ อาหารไม่ได้เดินผ่าน แต่ทำหน้าที่ สร้างน้ำย่อยหรือน้ำดี ส่งเข้ามาช่วยย่อย เรียกว่า อวัยวะช่วยย่อย มี 4 อย่าง:
| อวัยวะ | สร้างอะไร | ช่วยย่อยอะไร |
|---|---|---|
| ① ต่อมน้ำลาย (Salivary gland) |
น้ำลาย มีเอนไซม์ อะไมเลส | ย่อย แป้ง → น้ำตาล (ที่ปาก) |
| ② ตับ (Liver) |
สร้าง น้ำดี (bile) | ทำให้ ไขมันแตกตัวเป็นเม็ดเล็ก (ไม่ใช่เอนไซม์) |
| ③ ตับอ่อน (Pancreas) |
สร้างน้ำย่อยหลายชนิด (อะไมเลส · ทริปซิน · ไลเปส) |
ย่อย แป้ง โปรตีน ไขมัน ที่ลำไส้เล็ก |
| ④ ถุงน้ำดี (Gallbladder) |
ไม่สร้างเอง — เก็บพักน้ำดี จากตับ | ปล่อยน้ำดีเข้าลำไส้เล็กตอนมีไขมัน |
• ตับ = สร้างน้ำดี · ถุงน้ำดี = แค่เก็บพักน้ำดี (ไม่ได้สร้างเอง)
• น้ำดี ไม่ใช่เอนไซม์ — มันแค่ทำให้ไขมันก้อนใหญ่ แตกเป็นเม็ดเล็ก ๆ เพื่อให้เอนไซม์ไลเปสย่อยได้ง่ายขึ้น (เหมือนน้ำยาล้างจานตีไขมันให้แตก)
④ เอนไซม์ย่อยสารอาหาร 3 ชนิด + การดูดซึม
เอนไซม์ คือ น้ำย่อยที่ทำการย่อยเชิงเคมี เปลี่ยนสารอาหารตัวใหญ่ให้เป็นตัวเล็ก สารอาหารหลัก 3 ชนิดที่ต้องย่อย และผลที่ได้:
| สารอาหาร | ย่อยแล้วได้ | เอนไซม์/น้ำย่อยหลัก | ย่อยที่ไหน |
|---|---|---|---|
| คาร์โบไฮเดรต / แป้ง | → น้ำตาล (กลูโคส) | อะไมเลส (Amylase) | ปาก + ลำไส้เล็ก |
| โปรตีน | → กรดอะมิโน | เพปซิน (กระเพาะ) · ทริปซิน (ลำไส้เล็ก) | กระเพาะ + ลำไส้เล็ก |
| ไขมัน | → กรดไขมัน + กลีเซอรอล | ไลเปส (Lipase) + น้ำดีช่วยตีไขมัน | ลำไส้เล็ก |
เมื่อย่อยจนได้สารตัวเล็ก (น้ำตาล/กรดอะมิโน/กรดไขมัน) ต้องดูดซึมเข้าเลือด · ผนังลำไส้เล็กมีปุ่มยื่นเล็ก ๆ จำนวนมากเรียก วิลไล (Villi) · วิลไลช่วย เพิ่มพื้นที่ผิว ให้ดูดซึมสารอาหารได้ มากและเร็วขึ้น
⑤ ทบทวนรวมทั้งบท + ตัวอย่างโจทย์
เรียนครบทั้ง 4 เรื่องแล้ว มาสรุปรวมเป็นภาพเดียวให้จำง่าย:
| อวัยวะ | ย่อยเชิงกล | ย่อยเชิงเคมี | ย่อยอะไร |
|---|---|---|---|
| ปาก | ✔ เคี้ยว | ✔ อะไมเลส | แป้ง→น้ำตาล |
| หลอดอาหาร | ✔ บีบตัว | ✘ ไม่มี | (แค่ส่งผ่าน) |
| กระเพาะอาหาร | ✔ บีบคลุก | ✔ เพปซิน+HCl | โปรตีน→กรดอะมิโน |
| ลำไส้เล็ก | ✔ บีบตัว | ✔ เอนไซม์ครบ+น้ำดี | ทุกชนิด + ดูดซึม |
| ลำไส้ใหญ่ | ✔ บีบตัว | ✘ ไม่ย่อย | ดูดน้ำกลับ |
ตัวอย่างโจทย์: ถ้ากินขนมปังกับนม อวัยวะใดเริ่มย่อยแป้งในขนมปังเป็นที่แรก และใช้เอนไซม์อะไร?
- แป้งคือคาร์โบไฮเดรต ย่อยด้วยเอนไซม์ อะไมเลส
- อะไมเลสอยู่ใน น้ำลาย สร้างจาก ต่อมน้ำลาย ในปาก
- ดังนั้นแป้งเริ่มย่อยเป็นที่แรกที่ ปาก ด้วย อะไมเลส
ตอบ: เริ่มย่อยแป้งที่ ปาก ด้วยเอนไซม์ อะไมเลส
ตอนที่ 1: เติมคำ/ข้อความลงในช่องว่างให้ถูกต้อง
- อาหารเริ่มถูกย่อยเป็นที่แรกที่อวัยวะ __________
- อาหารเคลื่อนที่จากปากไปยังกระเพาะอาหารโดยอาศัยการ __________ ของหลอดอาหาร
- กระเพาะอาหารช่วยย่อยอาหารโดยใช้ __________ และน้ำย่อยเพปซิน
- อวัยวะที่ย่อยอาหารได้สมบูรณ์และดูดซึมสารอาหารเข้าสู่ร่างกายคือ __________
- ลำไส้ใหญ่ทำหน้าที่ดูด __________ กลับเข้าสู่ร่างกาย
- กากอาหารถูกขับออกจากร่างกายทาง __________
- น้ำลายในปากมีเอนไซม์ที่ช่วยย่อย __________ ให้เป็นน้ำตาล
- __________ เป็นอวัยวะที่ผลิตน้ำดีช่วยให้ไขมันแตกตัวเป็นเม็ดเล็ก
- อาหารเคลื่อนที่ไปตามทางเดินอาหารโดยอาศัยการ __________ ของกล้ามเนื้อ
- ส่วนของลำไส้เล็กที่เป็นปุ่มยื่นช่วยดูดซึมอาหารได้ดีเรียกว่า __________
ตอนที่ 2: เติมตาราง — แต่ละอวัยวะย่อยสารอาหารชนิดใด และได้หน่วยย่อยเป็นอะไร
อวัยวะ: ปาก · หลอดอาหาร · กระเพาะอาหาร · ลำไส้เล็ก · ลำไส้ใหญ่
ตอนที่ 3: เลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุด พร้อมอธิบาย
ข้อ 1. จากรูประบบย่อยอาหารของมนุษย์ (ป้าย A–G) ข้อใดอธิบายได้ถูกต้อง
2. B มีการย่อยเชิงเคมีเพียงอย่างเดียว
3. C มีการย่อยเชิงกลเพียงอย่างเดียว
4. D มีทั้งการย่อยเชิงกลและการย่อยเชิงเคมี
ข้อ 2. หากนักเรียนรับประทานข้าวเหนียวไก่ย่าง อวัยวะใดบ้างที่ทำหน้าที่สร้างน้ำย่อย เพื่อมาย่อยอาหารดังกล่าว ข้อความใดถูกต้อง
B. กระเพาะอาหารสร้างน้ำย่อยเพื่อย่อยไขมันที่อยู่ในเนื้อไก่ให้มีขนาดเล็กลง
C. ตับอ่อนและลำไส้เล็กสร้างน้ำย่อยเพื่อย่อยสารอาหารทุกประเภทในลำไส้เล็ก
2. A และ C
3. B และ C
4. A B และ C