📖 มาเรียนกันก่อน
วันนี้เราจะมาเรียนเรื่อง ระบบย่อยอาหารของมนุษย์ (Human Digestive System) กันค่ะ ทุกครั้งที่เรากินอาหารเข้าไป อาหารชิ้นใหญ่ ๆ จะถูกทำให้เล็กลงเรื่อย ๆ จนร่างกายดูดซึมไปใช้ได้ เราจะมาดูกันว่าอาหารเดินทางผ่านอวัยวะอะไรบ้าง และแต่ละอวัยวะทำหน้าที่อะไรนะคะ
🍽️ การย่อยอาหารคืออะไร · มีกี่รูปแบบ
อาหารที่เรากินเข้าไป เช่น ข้าว เนื้อ ไข่ มีโมเลกุลขนาดใหญ่ เกินกว่าที่ร่างกายจะดูดซึมเข้าเซลล์ได้ทันที จึงต้องผ่านกระบวนการ "ย่อย" ก่อนค่ะ
การย่อยอาหาร (Digestion) หมายถึง การทำให้อาหารที่มีโมเลกุลขนาดใหญ่ เปลี่ยนเป็นโมเลกุลขนาดเล็ก จนร่างกายสามารถดูดซึมไปใช้ประโยชน์ได้
การย่อยอาหารแบ่งออกได้ 2 รูปแบบ ค่ะ
1. การย่อยเชิงกล (Mechanical digestion) — ทำให้อาหารมีขนาดเล็กลงด้วยแรงทางกายภาพ โดยไม่เปลี่ยนสารเคมี ได้แก่: การเคี้ยวบดด้วยฟันในปาก · การบีบตัวของกระเพาะอาหารและลำไส้ (เรียกว่า การบีบตัว หรือ peristalsis) · การคลุกเคล้าอาหาร
2. การย่อยเชิงเคมี (Chemical digestion) — ใช้น้ำย่อย / เอนไซม์ เปลี่ยนสารอาหารโมเลกุลใหญ่ให้กลายเป็นโมเลกุลเล็ก (เปลี่ยนสารเคมีของอาหาร)ได้แก่: ย่อยแป้งด้วยอะไมเลส · ย่อยโปรตีนด้วยเพปซิน/ทริปซิน · ย่อยไขมันด้วยไลเปส
จำง่าย ๆ: เชิงกล = "ทำให้เล็กลง" ด้วยแรง (เคี้ยว/บีบ) · เชิงเคมี = "เปลี่ยนสาร" ด้วยเอนไซม์ค่ะ
🔊 ฟังครูอธิบาย
🧭 อวัยวะทางเดินอาหาร (ทางที่อาหารผ่าน)
อวัยวะในระบบย่อยอาหารแบ่งเป็น 2 กลุ่มค่ะ กลุ่มแรกคือ อวัยวะทางเดินอาหาร หมายถึงอวัยวะที่อาหารเดินทางผ่านจริง ๆ เรียงตามลำดับตั้งแต่ปากจนถึงทวารหนัก มี 6 อวัยวะหลัก ดังนี้
ทางเดินอาหาร (Digestive Tract)
ลำไส้เล็ก
ปาก (Mouth)
หลอดอาหาร (Esophagus)
กระเพาะอาหาร (Stomach)
ตับ (Liver)
ถุงน้ำดี
ตับอ่อน (Pancreas)
ลำไส้เล็ก (Small Int.)
ลำไส้ใหญ่
ทวารหนัก (Anus)
ลำดับการเดินทางของอาหาร:
ปาก → หลอดอาหาร → กระเพาะอาหาร
→ ลำไส้เล็ก → ลำไส้ใหญ่ → ทวารหนัก
1. ปาก (ช่องปาก) — เคี้ยวบดอาหารด้วยฟัน (เชิงกล) และมีน้ำลายที่มีเอนไซม์อะไมเลสย่อยแป้ง (เชิงเคมี)2. คอหอย / หลอดอาหาร (Esophagus) — เป็นท่อลำเลียงอาหารจากปากลงสู่กระเพาะ ด้วยการบีบตัวของกล้ามเนื้อ (peristalsis) · ไม่มีการย่อยเชิงเคมี3. กระเพาะอาหาร (Stomach) — บีบคลุกเคล้าอาหาร (เชิงกล) และหลั่งกรดกับเอนไซม์เพปซินย่อยโปรตีน (เชิงเคมี)4. ลำไส้เล็ก (Small intestine) — เป็นที่ย่อยขั้นสุดท้าย ย่อยอาหารได้ครบทุกประเภท และเป็นที่ดูดซึมสารอาหาร เข้าสู่ร่างกาย5. ลำไส้ใหญ่ (Large intestine) — ดูดซึมน้ำและเกลือแร่ที่เหลือ และสร้างกากอาหาร · ไม่ย่อยสารอาหาร6. ทวารหนัก (Anus) — ขับถ่ายกากอาหารออกจากร่างกาย
ลำดับการเดินทางของอาหาร: ปาก → หลอดอาหาร → กระเพาะอาหาร → ลำไส้เล็ก → ลำไส้ใหญ่ → ทวารหนัก ค่ะ
🔊 ฟังครูอธิบาย
🤝 อวัยวะช่วยย่อยอาหาร
กลุ่มที่สองคือ อวัยวะช่วยย่อยอาหาร ค่ะ อวัยวะกลุ่มนี้อาหารไม่ได้เดินทางผ่าน แต่ทำหน้าที่สร้างหรือหลั่งน้ำย่อย / น้ำดี ออกมาช่วยย่อยอาหาร มี 4 อวัยวะ
ต่อมน้ำลาย 3 คู่ (Salivary Glands)
Parotid
Submandibular
Sublingual
ต่อมพาโรทิด
(Parotid)
ต่อมใต้ขากรรไกร
(Submandibular)
ต่อมใต้ลิ้น
(Sublingual)
ต่อมน้ำลาย 3 คู่ — หน้าที่และตำแหน่ง
ชื่อต่อม
ตำแหน่ง
สร้าง
ต่อมพาโรทิด
หน้าหู (แก้มด้านข้าง)
น้ำลายใส+อะไมเลส
ต่อมใต้ขากรรไกร
ใต้ขากรรไกรล่าง
น้ำลายเหนียว+อะไมเลส
ต่อมใต้ลิ้น
ใต้ลิ้น (พื้นช่องปาก)
น้ำลายเมือก
ทั้ง 3 ต่อมสร้างน้ำลายที่มีเอนไซม์อะไมเลส (Amylase) ช่วยย่อยแป้ง
ตับ · ถุงน้ำดี · ตับอ่อน (Liver · Gallbladder · Pancreas)
ตับ
(Liver)
สร้างน้ำดี (Bile)
ถุงน้ำดี
ตับอ่อน
(Pancreas)
กระเพาะ
ลำไส้เล็ก
(ส่วน Duodenum)
ตับ
ความสัมพันธ์ในการย่อยไขมัน
ตับ (Liver)
สร้างน้ำดี (Bile) — ไม่มีเอนไซม์ แต่ทำให้ไขมันแตกตัวเป็นหยดเล็ก ๆ
ถุงน้ำดี (Gallbladder)
เก็บน้ำดีจากตับ → ปล่อยลงสู่ลำไส้เล็กเมื่อมีอาหารไขมันเข้ามา
ตับอ่อน (Pancreas)
สร้างเอนไซม์ครบ 3 ชนิด: อะไมเลส · ทริปซิน · ไลเปส → ส่งสู่ลำไส้เล็ก
1. ต่อมน้ำลาย (Salivary glands) — สร้างน้ำลายซึ่งมีเอนไซม์อะไมเลส ช่วยย่อยแป้งตั้งแต่ในปาก2. ตับ (Liver) — สร้างน้ำดี ช่วยให้ไขมันแตกตัวเป็นหยดเล็ก ๆ (น้ำดีไม่มีเอนไซม์ แต่ช่วยเตรียมไขมันให้ย่อยง่ายขึ้น)3. ถุงน้ำดี (Gallbladder) — ทำหน้าที่เก็บและพักน้ำดี ที่ตับสร้างไว้ ก่อนปล่อยลงสู่ลำไส้เล็ก4. ตับอ่อน (Pancreas) — สร้างเอนไซม์ย่อยได้ครบทั้ง 3 ประเภท คือ แป้ง โปรตีน และไขมัน (อะไมเลส · ทริปซิน · ไลเปส) ส่งเข้าไปย่อยที่ลำไส้เล็ก
ข้อสังเกต: ตับ ถุงน้ำดี ตับอ่อน และต่อมน้ำลาย ไม่ใช่ทางเดินอาหาร เพราะอาหารไม่ได้ผ่านเข้าไป แต่ "ช่วยย่อย" โดยส่งน้ำย่อย/น้ำดีออกมาค่ะ
🔊 ฟังครูอธิบาย
🧪 เอนไซม์สำคัญ · ย่อยอะไร · ได้เป็นอะไร
เอนไซม์ คือสารที่ช่วยเร่งการย่อยเชิงเคมี เอนไซม์แต่ละชนิดจะย่อยสารอาหารคนละประเภทกัน มาดูเอนไซม์สำคัญที่ต้องจำกันค่ะ
เอนไซม์ สร้างที่ ย่อยสารอาหาร ได้หน่วยย่อยเป็น
อะไมเลส (Amylase) ต่อมน้ำลาย / ตับอ่อน / ลำไส้เล็ก คาร์โบไฮเดรต (แป้ง) น้ำตาลกลูโคส เพปซิน (Pepsin) กระเพาะอาหาร โปรตีน เพปไทด์ / กรดอะมิโน ทริปซิน (Trypsin) ตับอ่อน โปรตีน กรดอะมิโน ไลเปส (Lipase) ตับอ่อน / ลำไส้เล็ก ไขมัน กรดไขมัน + กลีเซอรอล กรดไฮโดรคลอริก (HCl) กระเพาะอาหาร (ไม่ใช่เอนไซม์ แต่ฆ่าเชื้อโรค + กระตุ้นเพปซิน) —
สรุปหน่วยย่อยสุดท้าย ของสารอาหารแต่ละประเภท ที่ร่างกายดูดซึมไปใช้ได้ คือ
คาร์โบไฮเดรต (แป้ง) → ย่อยได้เป็น น้ำตาลกลูโคส (น้ำตาลโมเลกุลเดี่ยว)โปรตีน → ย่อยได้เป็น กรดอะมิโน ไขมัน → ย่อยได้เป็น กรดไขมัน + กลีเซอรอล
🔊 ฟังครูอธิบาย
🗂️ สรุปหน้าที่แต่ละอวัยวะ · ย่อยแบบเชิงกลหรือเชิงเคมี
ทีนี้เราจะมาสรุปว่าอวัยวะแต่ละอันมีการย่อยแบบไหนบ้าง บางอวัยวะมีทั้งเชิงกลและเชิงเคมี บางอวัยวะมีแบบเดียว มาดูตารางสรุปกันค่ะ
อวัยวะ หน้าที่ เชิงกล เชิงเคมี
ปาก เคี้ยวบด + น้ำลายย่อยแป้ง ✓ ✓ หลอดอาหาร ลำเลียงอาหารสู่กระเพาะ (บีบตัว) ✓ ✗ กระเพาะอาหาร บีบคลุกเคล้า + ย่อยโปรตีน (เพปซิน+กรด) ✓ ✓ ลำไส้เล็ก ย่อยขั้นสุดท้ายครบทุกชนิด + ดูดซึม ✓ ✓ ลำไส้ใหญ่ ดูดซึมน้ำ/เกลือแร่ + สร้างกาก ✓ ✗ ตับ / ถุงน้ำดี สร้าง/เก็บน้ำดี ช่วยไขมันแตกตัว ✗ ✗ ตับอ่อน สร้างเอนไซม์ย่อยครบ 3 ประเภท ✗ ✓
อวัยวะที่มีทั้ง 2 แบบ (เชิงกล + เชิงเคมี): ปาก · กระเพาะอาหาร · ลำไส้เล็ก จำ 3 อวัยวะนี้ไว้ใช้ทำข้อสอบได้เลยค่ะ
🔊 ฟังครูอธิบาย
🌾 การดูดซึมสารอาหารที่ลำไส้เล็ก
หลังจากอาหารถูกย่อยจนเป็นโมเลกุลเล็กแล้ว ขั้นต่อไปคือการดูดซึม เพื่อนำสารอาหารเข้าสู่กระแสเลือดไปเลี้ยงร่างกาย การดูดซึมส่วนใหญ่เกิดขึ้นที่ ลำไส้เล็ก ค่ะ
ผนังด้านในของลำไส้เล็กไม่ได้เรียบ แต่มีส่วนยื่นเล็ก ๆ จำนวนมากคล้ายขนนุ่ม เรียกว่า วิลไล หรือวิลลัส (Villi) เพิ่มพื้นที่ผิว ในการดูดซึมให้มากขึ้นหลายเท่า ทำให้ลำไส้เล็กดูดซึมสารอาหารได้อย่างมีประสิทธิภาพกลูโคส · กรดอะมิโน เข้าสู่หลอดเลือด · ส่วนกรดไขมัน + กลีเซอรอล เข้าสู่ท่อน้ำเหลือง
หมายเหตุ: น้ำและเกลือแร่ส่วนที่เหลือจะถูกดูดซึมอีกครั้งที่ ลำไส้ใหญ่ ส่วนที่ดูดซึมไม่ได้จะกลายเป็นกากอาหารและขับออกทางทวารหนักค่ะ
🔊 ฟังครูอธิบาย