🏠 กลับห้องเรียน · Basic Biology ประถม · SKILL ไร้เทียมทาน
ชีววิทยา · ระบบหมุนเวียนเลือดของมนุษย์ (Human Circulatory System)
ชีววิทยา ครั้งที่ 4 · วันเสาร์ที่ 27 มิถุนายน 2569📖 มาเรียนกันก่อน
ระบบหมุนเวียนเลือดของมนุษย์คืออะไร
เลือดในร่างกายเราไม่ได้อยู่นิ่ง ๆ แต่ไหลวนไปทั่วร่างกายตลอดเวลา ระบบหมุนเวียนเลือด (Circulatory system) คือ ระบบที่ทำหน้าที่ ลำเลียงเลือด ไปเลี้ยงส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย โดยนำ สารอาหาร และ แก๊สออกซิเจน ไปส่งให้ทุกเซลล์ พร้อมกับนำ ของเสีย และ แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ กลับออกมากำจัดทิ้ง
ระบบหมุนเวียนเลือดของสัตว์แบ่งออกได้ 2 แบบ:
| แบบ | หมายถึง | ตัวอย่างสิ่งมีชีวิต |
|---|---|---|
| ① ระบบหมุนเวียนเลือดแบบเปิด (Open circulatory system) |
เลือด ไม่ได้ ไหลอยู่ในหลอดเลือดตลอด มีช่วงที่เลือดไหลออกมาในช่องว่างลำตัว สัมผัสเซลล์โดยตรง | แมลง · กุ้ง · ปู · หอย (สัตว์ขาปล้องและหอย) |
| ② ระบบหมุนเวียนเลือดแบบปิด (Closed circulatory system) |
เลือดไหลอยู่ ในหลอดเลือดตลอดเวลา ไม่ออกมาสัมผัสเซลล์โดยตรง | มนุษย์ · สัตว์มีกระดูกสันหลัง · ไส้เดือนดิน |
⭐ จุดสำคัญสุด: ระบบของมนุษย์เป็นแบบปิด เลือดไหลในหลอดเลือดตลอด · แบบเปิดเลือดออกมาแช่ตัวเซลล์ (แมลง/กุ้ง/ปู) · จำว่า "ปิด = อยู่ในท่อตลอด · เปิด = ออกมานอกท่อ"
① องค์ประกอบของระบบหมุนเวียนเลือด (3 อย่าง)
ระบบหมุนเวียนเลือดของมนุษย์ประกอบด้วยอวัยวะสำคัญ 3 อย่าง ทำงานร่วมกัน เหมือนระบบขนส่งที่ครบวงจร:
| องค์ประกอบ | เปรียบเหมือน | หน้าที่ |
|---|---|---|
| ① หัวใจ (Heart) |
เครื่องสูบน้ำ / ปั๊ม | สูบฉีดเลือดให้ไหลเวียนไปทั่วร่างกาย เป็นแรงผลักดันหลัก |
| ② หลอดเลือด (Blood vessels) |
ท่อ / ถนน | เป็นทางให้เลือดไหลผ่าน เชื่อมหัวใจไปยังทุกส่วนของร่างกาย |
| ③ เลือด (Blood) |
รถบรรทุก / ของที่ขนส่ง | ของเหลวที่บรรทุกออกซิเจน สารอาหาร และของเสีย ไหลไปตามหลอดเลือด |
⭐ จุดสำคัญสุด: ระบบหมุนเวียนเลือดมี 3 องค์ประกอบ คือ หัวใจ · หลอดเลือด · เลือด · จำง่าย ๆ ว่า หัวใจ = ปั๊ม · หลอดเลือด = ท่อ · เลือด = ของที่ไหลในท่อ ขาดอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ได้
② หัวใจของมนุษย์ — ขนาด ตำแหน่ง และ 4 ห้อง
ขนาดของหัวใจ ประมาณเท่า กำปั้น ของเจ้าของหัวใจเอง ตำแหน่ง อยู่ในช่องอก ค่อนไปทาง ซ้าย เล็กน้อย ระหว่างปอดทั้งสองข้าง
หัวใจของมนุษย์แบ่งออกเป็น 4 ห้อง — แบ่งเป็นบน 2 ห้อง ล่าง 2 ห้อง:
| ชั้น | ชื่อรวม | 2 ห้อง |
|---|---|---|
| ห้องบน | เอเทรียม (Atrium) |
ห้องบนขวา (Right Atrium) · ห้องบนซ้าย (Left Atrium) |
| ห้องล่าง | เวนทริเคิล (Ventricle) |
ห้องล่างขวา (Right Ventricle) · ห้องล่างซ้าย (Left Ventricle) |
ตำแหน่งซ้าย–ขวา (อ่านภาพหัวใจ): ในภาพหัวใจมาตรฐาน
ด้านซ้ายของผู้ดู = ด้านขวาของหัวใจ (ฝั่งเลือดดำ) · และ
ด้านขวาของผู้ดู = ด้านซ้ายของหัวใจ (ฝั่งเลือดแดง) — เพราะเรามองหัวใจเหมือนหันหน้าเข้าหาเรา
⭐ จุดสำคัญสุด: หัวใจมี 4 ห้อง · บน 2 ห้องเรียก เอเทรียม (Atrium) · ล่าง 2 ห้องเรียก เวนทริเคิล (Ventricle) · ห้องที่ผนังหนาและแข็งแรงที่สุด คือ หัวใจห้องล่างซ้าย (Left Ventricle) เพราะต้องสูบเลือดไปเลี้ยงทั่วร่างกายด้วยแรงดันสูงสุด
③ หน้าที่ของห้องหัวใจแต่ละห้อง
ห้องหัวใจ 4 ห้องทำงานเป็นทีม แต่ละห้องมีหน้าที่ต่างกัน หลักจำง่าย ๆ คือ ห้องบน (เอเทรียม) คอย "รับ" เลือด · ห้องล่าง (เวนทริเคิล) คอย "สูบส่ง" เลือดออก:
| ห้อง | รับ/ส่ง | หน้าที่ |
|---|---|---|
| 1. ห้องบนขวา (Right Atrium) |
รับ | รับ เลือดดำ (ออกซิเจนต่ำ) จากร่างกาย ผ่านหลอดเลือด vena cava |
| 2. ห้องล่างขวา (Right Ventricle) |
สูบส่ง | สูบฉีด เลือดดำ ไปฟอกที่ ปอด ผ่าน pulmonary arteries |
| 3. ห้องบนซ้าย (Left Atrium) |
รับ | รับ เลือดแดง (ออกซิเจนสูง) ที่ฟอกแล้ว จากปอด ผ่าน pulmonary veins |
| 4. ห้องล่างซ้าย (Left Ventricle) |
สูบส่ง | สูบฉีด เลือดแดง ไปเลี้ยง ทั่วร่างกาย ผ่าน aorta (ผนังหนาสุด) |
เลือดดำ vs เลือดแดง: เลือดดำ = เลือดออกซิเจนต่ำ มีคาร์บอนไดออกไซด์มาก สีแดงเข้ม (ฝั่งขวาของหัวใจ) · เลือดแดง = เลือดออกซิเจนสูง สีแดงสด (ฝั่งซ้ายของหัวใจ)
⭐ จุดสำคัญสุด: ฝั่งขวา = เลือดดำ (ไปปอด) · ฝั่งซ้าย = เลือดแดง (ไปร่างกาย) · ห้องบนรับ ห้องล่างส่ง · ห้องล่างซ้ายส่งไปทั่วร่างกายจึงผนังหนาสุด
④ ลิ้นหัวใจ (Heart valves) — ประตูกันเลือดไหลย้อน
ลิ้นหัวใจ คือ แผ่นเนื้อเยื่อบาง ๆ ทำหน้าที่เป็น ประตูทางเดียว เปิดให้เลือดไหลไปข้างหน้าได้ แต่ ปิดกันไม่ให้เลือดไหลย้อนกลับ ทำให้เลือดไหลไปทิศทางเดียวเสมอ มีอยู่หลายตำแหน่ง จัดเป็น 3 กลุ่มหลัก:
| ลิ้นหัวใจ | อยู่ตรงไหน | กั้นระหว่าง |
|---|---|---|
| ไตรคัสปิด (Tricuspid valve) |
ฝั่ง ขวา ของหัวใจ | กั้นระหว่าง ห้องบนขวา (RA) → ห้องล่างขวา (RV) |
| ไบคัสปิด / ไมทรัล (Bicuspid / Mitral valve) |
ฝั่ง ซ้าย ของหัวใจ | กั้นระหว่าง ห้องบนซ้าย (LA) → ห้องล่างซ้าย (LV) |
| เซมิลูนาร์ (Semilunar valve) |
โคนหลอดเลือดที่ ออกจากหัวใจ | กั้นทางออกสู่ aorta และ pulmonary arteries (ขาออกจากห้องล่าง) |
เทคนิคจำซ้าย–ขวา: Tricuspid แปลว่า "3 แผ่น" อยู่ฝั่งขวา · Bicuspid แปลว่า "2 แผ่น" อยู่ฝั่งซ้าย (จำว่า Bi คู่กับ Left ก็ได้)
⭐ จุดสำคัญสุด: Tricuspid = ขวา (กั้น RA–RV) · Bicuspid/Mitral = ซ้าย (กั้น LA–LV) · Semilunar = ปากทางออกหัวใจ · ข้อสอบชอบหลอกว่า Tricuspid อยู่ซ้าย — ผิดนะ Tricuspid อยู่ขวาเสมอ
⑤ ทิศทางการไหลเวียนเลือด — วงจรเต็ม 1 รอบ
เลือดไหลเวียนเป็นวงจรไม่รู้จบ ไล่ตามลูกศรทีละขั้น เริ่มจากเลือดดำที่กลับเข้าหัวใจ:
- เลือดดำจากร่างกาย → หลอดเลือด vena cava → หัวใจห้องบนขวา (RA)
- ผ่านลิ้น Tricuspid → หัวใจห้องล่างขวา (RV)
- ผ่านลิ้น Pulmonary (semilunar) → pulmonary arteries → ปอด (ฟอกเลือด)
- เลือดแดงจากปอด → pulmonary veins → หัวใจห้องบนซ้าย (LA)
- ผ่านลิ้น Bicuspid / Mitral → หัวใจห้องล่างซ้าย (LV)
- ผ่านลิ้น Aortic (semilunar) → aorta → ไปเลี้ยงทั่วร่างกาย → (วนกลับข้อ 1)
สรุปสั้น: ร่างกาย → RA → RV → ปอด → LA → LV → aorta → ร่างกาย
2 วงย่อย: วงไปปอด (RV→ปอด→LA) ฟอกเลือด · วงไปร่างกาย (LV→ร่างกาย→RA) ส่งออกซิเจน
2 วงย่อย: วงไปปอด (RV→ปอด→LA) ฟอกเลือด · วงไปร่างกาย (LV→ร่างกาย→RA) ส่งออกซิเจน
⭐ จุดสำคัญสุด: ท่องวงจรให้ขึ้นใจ ร่างกาย → ขวาบน → ขวาล่าง → ปอด → ซ้ายบน → ซ้ายล่าง → aorta → ร่างกาย · ฝั่งขวาส่งเลือดไปปอด · ฝั่งซ้ายส่งเลือดไปร่างกาย
⑥ หลอดเลือด (Blood vessels) 3 ชนิด
หลอดเลือดในร่างกายมี 3 ชนิด แต่ละชนิดมีหน้าที่และลักษณะต่างกัน:
| ชนิด | ทิศทางเลือด | ลักษณะเด่น |
|---|---|---|
| หลอดเลือดแดง (Artery) |
ออกจากหัวใจ ไปเลี้ยงร่างกาย | ผนัง หนา แข็งแรง ยืดหยุ่น ทนแรงดันสูง (เพราะรับแรงสูบจากหัวใจ) |
| หลอดเลือดดำ (Vein) |
กลับเข้าหัวใจ | ผนัง บางกว่า artery · มีลิ้น (valve) กันเลือดไหลย้อนกลับ |
| หลอดเลือดฝอย (Capillary) |
เชื่อม artery กับ vein | เล็กที่สุด ผนังบางชั้นเดียว เป็นจุด แลกเปลี่ยนแก๊ส/สารอาหาร กับเซลล์ |
จำง่าย: Artery = Away (ออกจากหัวใจ) ผนังหนา · Vein = กลับ (มีลิ้น) · Capillary = เล็กสุด เป็นจุดที่เลือดส่งออกซิเจน/สารอาหารให้เซลล์จริง ๆ
⭐ จุดสำคัญสุด: Artery = ออกจากหัวใจ ผนังหนา · Vein = กลับหัวใจ มีลิ้นกั้น · Capillary = เล็กที่สุด ผนังบาง แลกเปลี่ยนสาร · ข้อสอบชอบถาม "หลอดเลือดที่มีลิ้น" = Vein
⑦ เลือด (Blood) — ปริมาตร สี และองค์ประกอบ 4 อย่าง
ในร่างกายผู้ใหญ่มีเลือดประมาณ 4–5 ลิตร · สีของเลือดบอกได้ว่ามีแก๊สอะไรมาก:
สีแดงเข้ม = มี คาร์บอนไดออกไซด์ มาก (เลือดดำ ออกซิเจนต่ำ) · สีแดงสด = มี ออกซิเจน มาก (เลือดแดง)
เลือดมีองค์ประกอบ 4 อย่าง:
| องค์ประกอบ | ลักษณะ | หน้าที่ |
|---|---|---|
| ① พลาสมา / น้ำเลือด (Plasma) |
ของเหลว ~55% มีน้ำ โปรตีน ไอออน สารอาหาร ของเสีย แก๊ส | ลำเลียงสารต่าง ๆ ไปทั่วร่างกาย |
| ② เม็ดเลือดแดง (Red Blood Cell) |
กลมแบน ตรงกลางบุ๋ม ไม่มีนิวเคลียส · มี ฮีโมโกลบิน | ลำเลียงออกซิเจน (ฮีโมโกลบินจับออกซิเจน ทำให้เลือดสีแดง) |
| ③ เม็ดเลือดขาว (White Blood Cell) |
มีนิวเคลียส | กำจัดเชื้อโรค และสิ่งแปลกปลอม (ระบบภูมิคุ้มกัน) |
| ④ เกล็ดเลือด (Platelet) |
ชิ้นส่วนเซลล์ ไม่มีนิวเคลียส | ช่วยให้เลือด แข็งตัว เมื่อเกิดบาดแผล (ห้ามเลือด) |
⭐ จุดสำคัญสุด: เลือด ~4–5 ลิตร · เม็ดเลือดแดง = มีฮีโมโกลบิน ลำเลียงออกซิเจน (ไม่มีนิวเคลียส) · เม็ดเลือดขาว = มีนิวเคลียส กำจัดเชื้อโรค · เกล็ดเลือด = ช่วยเลือดแข็งตัว · พลาสมา = น้ำลำเลียงสาร
📝 การบ้าน — 3 ตอน (เสาร์ 27 มิ.ย. 2569)
ตอนที่ 1 — นำคำที่กำหนดมาเติมลงในช่องว่างให้ถูกต้องตามแผนผังหัวใจ
คำที่กำหนดให้ (3 กลุ่ม):
หัวใจ: ห้องบนขวา (Right Atrium) · ห้องล่างขวา (Right Ventricle) · ห้องบนซ้าย (Left Atrium) · ห้องล่างซ้าย (Left Ventricle)
หลอดเลือด: Superior vena cava · Inferior vena cava · Pulmonary arteries · Pulmonary veins · Aorta
ลิ้นกั้นหัวใจ: Tricuspid valve · Bicuspid valve · Semilunar valve
หัวใจ: ห้องบนขวา (Right Atrium) · ห้องล่างขวา (Right Ventricle) · ห้องบนซ้าย (Left Atrium) · ห้องล่างซ้าย (Left Ventricle)
หลอดเลือด: Superior vena cava · Inferior vena cava · Pulmonary arteries · Pulmonary veins · Aorta
ลิ้นกั้นหัวใจ: Tricuspid valve · Bicuspid valve · Semilunar valve
ตอนที่ 2 — โยงเส้นจับคู่ "ภาพ/ชื่อ" ทางซ้ายกับ "คำอธิบาย" ทางขวาให้ถูกต้อง
| ซ้าย (ภาพ/ชื่อ) | ขวา (คำอธิบาย) |
|---|---|
| 1. Artery (หลอดเลือดแดง) | A. มีลิ้นกั้น |
| 2. Vein (หลอดเลือดดำ) | B. ช่วยให้เลือดแข็งตัว |
| 3. Capillary (หลอดเลือดฝอย) | C. มีขนาดเล็ก ผนังบาง |
| 4. Red Blood Cell (เม็ดเลือดแดง) | D. มีฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) |
| 5. White Blood Cell (เม็ดเลือดขาว) | E. กำจัดเชื้อโรคและสิ่งแปลกปลอม |
| 6. Platelet (เกล็ดเลือด) | F. ลำเลียงเลือดออกจากหัวใจ |
ตอนที่ 3 — ข้อใดต่อไปนี้ถูกต้อง (พิจารณาข้อความ 1–4 แล้วเลือกตัวเลือก)
ข้อความ:
1. ลิ้นหัวใจที่กั้นระหว่างหัวใจห้องบนขวากับล่างขวา คือ Bicuspid valve
2. เกล็ดเลือดมีหน้าที่ช่วยในการแข็งตัวของเลือดเมื่อเกิดบาดแผล
3. หลอดเลือดที่นำเลือดจากหัวใจห้องล่างขวาไปฟอกที่ปอด มีปริมาณออกซิเจนต่ำ
4. เซลล์เม็ดเลือดขาวมีนิวเคลียสในเซลล์ และไม่มีฮีโมโกลบิน
1. ลิ้นหัวใจที่กั้นระหว่างหัวใจห้องบนขวากับล่างขวา คือ Bicuspid valve
2. เกล็ดเลือดมีหน้าที่ช่วยในการแข็งตัวของเลือดเมื่อเกิดบาดแผล
3. หลอดเลือดที่นำเลือดจากหัวใจห้องล่างขวาไปฟอกที่ปอด มีปริมาณออกซิเจนต่ำ
4. เซลล์เม็ดเลือดขาวมีนิวเคลียสในเซลล์ และไม่มีฮีโมโกลบิน
- 1. ข้อ 1 2 3
- 2. ข้อ 1 2 4
- 3. ข้อ 1 3 4
- 4. ข้อ 2 3 4
🎯 แบบทดสอบ (ปรนัย 5 ข้อ)