🫁🔒

ห้องเรียนส่วนตัว ปอจู & กตัญญู

ใส่รหัสผ่านเพื่อเริ่มเรียน

🏠 กลับห้องเรียน · Basic Biology ประถม · SKILL ไร้เทียมทาน

ชีววิทยา · ระบบหายใจของมนุษย์ (Respiratory System)

ชีววิทยา ครั้งที่ 5 · วันเสาร์ที่ 4 กรกฎาคม 2569
📖 มาเรียนกันก่อน

การหายใจคืออะไร และสำคัญอย่างไร

ลองกลั้นหายใจดูสิ ไม่กี่วินาทีก็ทนไม่ไหวแล้ว นั่นเพราะร่างกายเรา ต้องการแก๊สออกซิเจนตลอดเวลา การหายใจ (Respiration) คือ กระบวนการ แลกเปลี่ยนแก๊ส ระหว่างร่างกายกับอากาศ โดย นำแก๊สออกซิเจน (O₂) เข้า ไปให้เซลล์ใช้สลายอาหารเป็น พลังงาน แล้ว นำแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) ซึ่งเป็นของเสียออกจากร่างกาย

ความสำคัญ: ทุกเซลล์ต้องใช้ออกซิเจนเผาผลาญอาหารให้ได้พลังงานมาทำงาน (เดิน วิ่ง คิด เต้นหัวใจ) ถ้าขาดออกซิเจนแม้ไม่กี่นาที เซลล์จะตายได้

การหายใจของคนแบ่งเป็น 2 รูปแบบ:

รูปแบบหมายถึงเกิดที่ไหน
① การหายใจภายนอก
(External respiration)		 การแลกเปลี่ยนแก๊สระหว่าง อากาศกับเลือด — O₂ เข้าเลือด, CO₂ ออกจากเลือด ที่ ถุงลมในปอด
② การหายใจภายในระดับเซลล์
(Internal / cellular respiration)		 เซลล์นำ O₂ ไป สลายอาหารให้ได้พลังงาน แล้วปล่อย CO₂ ออกมา ที่ เซลล์ทั่วร่างกาย
⭐ จุดสำคัญสุด: การหายใจ = แลกเปลี่ยนแก๊ส เอา O₂ เข้า เอา CO₂ ออก เพื่อให้เซลล์ได้พลังงาน · 2 รูปแบบ คือ ภายนอก (ที่ปอด) และ ภายในเซลล์ (สลายอาหารเป็นพลังงาน)
⚠️ หมายเหตุ (pending): เนื้อหาในเล่มเป็น worksheet กล่องว่าง — ชื่อ "2 รูปแบบ" ในที่นี้หมายถึง ภายนอก (External) / ภายในเซลล์ (Cellular) ตามหลักสูตรมาตรฐาน ถ้าครูในห้องสอนเป็น "หายใจเข้า–หายใจออก" ให้ปรับตามนั้น (คุณรัตน์ตรวจ)
① ระบบทางเดินหายใจ — ลำดับทางเดินอากาศ 6 อวัยวะ

ระบบทางเดินหายใจ คือ ระบบที่ทำหน้าที่นำอากาศ (แก๊สออกซิเจน) เข้าสู่ ร่างกาย และนำแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ออก เมื่อเราหายใจเข้า อากาศจะเดินทาง ผ่านอวัยวะเรียงลำดับดังนี้:

ลำดับทางเดินอากาศ (จำให้ขึ้นใจ):
จมูก (Nose) → คอหอย (Pharynx) → กล่องเสียง (Larynx) → หลอดลม (Trachea) → หลอดลมฝอย (Bronchi/Bronchioles) → ถุงลม (Alveoli)
  1. จมูก (Nose) — ประตูทางเข้าของอากาศ
  2. คอหอย (Pharynx) — ทางผ่านร่วมของอากาศและอาหาร
  3. กล่องเสียง (Larynx) — มีสายเสียง เป็นทางผ่านลงสู่หลอดลม
  4. หลอดลม (Trachea) — ท่อใหญ่นำอากาศลงสู่ปอด
  5. หลอดลมฝอย (Bronchi/Bronchioles) — แตกแขนงเล็กลงในปอด
  6. ถุงลม (Alveoli) — ปลายทาง จุดแลกเปลี่ยนแก๊ส
ทางเดินหายใจของมนุษย์ Human Respiratory Tract ปอดขวา ปอดซ้าย จมูก Nose / Nasal Cavity อากาศเข้า ↓ คอหอย Pharynx กล่องเสียง Larynx / Voice Box หลอดลม Trachea หลอดลมใหญ่/ฝอย Bronchi / Bronchioles ถุงลม Alveolus / Alveoli จุดแลกเปลี่ยน O₂ / CO₂ ลำดับ: จมูก → คอหอย → กล่องเสียง → หลอดลม → หลอดลมฝอย → ถุงลม Nose → Pharynx → Larynx → Trachea → Bronchi → Bronchioles → Alveoli
⭐ จุดสำคัญสุด: ท่องลำดับทางเดินอากาศให้ได้ — จมูก → คอหอย → กล่องเสียง → หลอดลม → หลอดลมฝอย → ถุงลม · อากาศเข้าทางจมูก จบที่ถุงลมซึ่งเป็นจุดแลกเปลี่ยนแก๊ส
② หน้าที่ของอวัยวะในระบบทางเดินหายใจ

อวัยวะแต่ละอย่างไม่ได้เป็นแค่ท่อเปล่า ๆ แต่มีหน้าที่พิเศษช่วยให้ อากาศที่เข้าปอดสะอาดและพร้อมแลกเปลี่ยนแก๊ส:

อวัยวะหน้าที่
จมูก
(Nose)		 กรองฝุ่นและเชื้อโรคด้วยขนจมูกและเมือก · อุ่นอากาศให้อุณหภูมิพอเหมาะ · เพิ่มความชื้นให้อากาศ (ไม่แห้งเกินไป)
คอหอย
(Pharynx)		 ทางผ่านร่วมของอากาศและอาหาร
กล่องเสียง
(Larynx / Voice Box)		 มี สายเสียง ทำให้เกิด เสียงพูด · มี ฝาปิดกล่องเสียง (Epiglottis) คอยปิดกันไม่ให้อาหารตกลงหลอดลมเวลากลืน
หลอดลม
(Trachea)		 ท่อนำอากาศ มี กระดูกอ่อนรูปตัว C ค้ำไม่ให้ท่อตีบ · มี ขนเล็ก (cilia) และเมือกคอยดักฝุ่น
หลอดลมฝอย
(Bronchioles)		 แตกแขนงเล็กลง นำอากาศกระจายไปสู่ถุงลมทั่วปอด
ถุงลม
(Alveoli)		 จุดแลกเปลี่ยนแก๊ส O₂/CO₂ กับเส้นเลือดฝอย — หน้าที่สำคัญที่สุด
⭐ จุดสำคัญสุด: จมูก = กรอง อุ่น เพิ่มความชื้น · กล่องเสียง = สร้างเสียง + มีฝาปิดกันอาหารตกหลอดลม · ถุงลม = แลกเปลี่ยนแก๊ส (จุดสำคัญที่สุด) · ข้อสอบชอบถามอวัยวะที่กรอง/อุ่นอากาศ = จมูก
③ การหายใจเข้า (Inhalation) — กลไกทีละขั้น

การหายใจเข้าไม่ใช่แค่ "ดูด" อากาศเข้า แต่เกิดจากกล้ามเนื้อทำงานเปลี่ยน ปริมาตรและความดันในช่องอก ค่อย ๆ ไล่ตามทีละขั้น:

  1. กะบังลมหดตัว → เลื่อน ต่ำลง (แบนราบ)
  2. กระดูกซี่โครงยกตัวสูงขึ้น → อกขยายออก
  3. ปริมาตรช่องอกเพิ่มขึ้น (ปอดขยายใหญ่)
  4. ความดันในช่องอกลดลง (ต่ำกว่าอากาศภายนอก)
  5. อากาศจากภายนอกจึง ไหลเข้าสู่ปอด
หลักจำ: ของไหลย่อมไหลจากที่ความดัน สูง ไปที่ความดัน ต่ำ · หายใจเข้า = ทำให้ในปอดความดันต่ำกว่าข้างนอก อากาศจึงไหลเข้า
กลไกการหายใจ — กะบังลมและซี่โครง Breathing Mechanism: Diaphragm and Ribcage หายใจเข้า (Inhalation) ↓ อากาศไหลเข้าปอด ↑ ↑ ปอด ขยาย ปอด ขยาย ซี่โครง ยกขึ้น ซี่โครง ยกขึ้น ↓ กะบังลมหดตัว — แบนลง Diaphragm contracts (flat) ช่องอกขยาย → ความดันลด → อากาศไหลเข้าปอด ↓ หายใจออก (Exhalation) ↑ อากาศไหลออกจากปอด ↓ ↓ ปอด ยุบ ปอด ยุบ ซี่โครง ลดลง ซี่โครง ลดลง ↑ กะบังลมคลายตัว — โค้งขึ้น Diaphragm relaxes (domed) ช่องอกหดตัว → ความดันเพิ่ม → อากาศไหลออกจากปอด ↑ Pressure increases → Air flows out
⭐ จุดสำคัญสุด: หายใจเข้า → กะบังลมหดตัวเลื่อนต่ำลง · ซี่โครงยกขึ้น · ปริมาตรปอดเพิ่ม · ความดันลด · อากาศไหลเข้า · จำว่า "เข้า = กะบังลมลง อกขยาย"
④ การหายใจออก (Expiration) — กลไกทีละขั้น

การหายใจออกเป็นกระบวนการตรงข้ามกับการหายใจเข้าทุกขั้น กล้ามเนื้อคลายตัว ปอดเล็กลง ดันอากาศออก:

  1. กะบังลมคลายตัว → เลื่อน สูงขึ้น (โค้งโป่ง)
  2. กระดูกซี่โครงลดต่ำลง → อกหุบเล็ก
  3. ปริมาตรช่องอกลดลง (ปอดหดเล็ก)
  4. ความดันในช่องอกเพิ่มขึ้น (สูงกว่าอากาศภายนอก)
  5. อากาศในปอดจึงถูก ดันไหลออก สู่ภายนอก
การเปลี่ยนแปลงหายใจเข้าหายใจออก
ปริมาตรช่องอกเพิ่มขึ้น (ขยาย)ลดลง (หดเล็ก)
กระดูกซี่โครงยกตัวสูงขึ้นลดต่ำลง
กะบังลมหดตัว เลื่อนต่ำลงคลายตัว เลื่อนสูงขึ้น
ความดันในช่องอกลดลงเพิ่มขึ้น
ทิศทางอากาศไหลเข้าไหลออก
⭐ จุดสำคัญสุด: หายใจออก → กะบังลมคลายตัวเลื่อนสูงขึ้น · ซี่โครงลดลง · ปริมาตรปอดลด · ความดันเพิ่ม · อากาศไหลออก · ตรงข้ามกับหายใจเข้าทุกอย่าง
⑤ การแลกเปลี่ยนแก๊สที่ถุงลม + ทดสอบ CO₂ ด้วยน้ำปูนใส

หัวใจของระบบหายใจอยู่ที่ ถุงลม (Alveoli) ซึ่งมีเส้นเลือดฝอย ห่อหุ้มหนาแน่น จุดนี้เกิดการแลกเปลี่ยนแก๊สโดยการ แพร่ (diffusion):

แก๊สทิศทางการแพร่
ออกซิเจน (O₂)แพร่จาก ถุงลม → เข้าสู่เลือด (เลือดรับ O₂ ไปเลี้ยงร่างกาย)
คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂)แพร่จาก เลือด → เข้าสู่ถุงลม (เพื่อหายใจออกไป)

ทำไมถุงลมแลกเปลี่ยนแก๊สได้ดี (คุณสมบัติสำคัญ 3 ข้อ):

  1. ผนังบางมาก (เซลล์ชั้นเดียว) แก๊สแพร่ผ่านง่าย
  2. มีพื้นที่ผิวมาก (ถุงลมมีจำนวนมหาศาล)
  3. ผิวชุ่มชื้น + มีเส้นเลือดฝอยหนาแน่น ล้อมรอบ
การแลกเปลี่ยนแก๊สที่ถุงลม Gas Exchange at the Alveolus — O₂ and CO₂ หลอดลมฝอย (Bronchiole) ถุงลม Alveolus (O₂ สูง CO₂ ต่ำ) ผนังบาง 1 เซลล์ เลือดดำ (CO₂ สูง O₂ ต่ำ) Deoxygenated Blood เลือดแดง (O₂ สูง CO₂ ต่ำ) Oxygenated Blood CO₂ ออก จากเลือดสู่ถุงลม O₂ เข้า จากถุงลมสู่เลือด อากาศออก (CO₂ สูง) หลักการแพร่ผ่านผนังถุงลม (Diffusion) O₂ แพร่จากถุงลม (O₂ สูง) เข้าสู่เส้นเลือดฝอย (O₂ ต่ำ) CO₂ แพร่จากเส้นเลือดฝอย (CO₂ สูง) เข้าสู่ถุงลม (CO₂ ต่ำ) ถุงลมดี: ผนังบาง · พื้นที่ผิวมาก · ชื้น · เส้นเลือดฝอยล้อมหนาแน่น

ตารางเปรียบเทียบส่วนประกอบของอากาศ (หายใจเข้า vs หายใจออก)

องค์ประกอบอากาศหายใจเข้าอากาศหายใจออก
ออกซิเจน (O₂)~21%~16% (ลดลง เพราะเซลล์ใช้ไป)
คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂)~0.04%~4% (เพิ่มขึ้น เป็นของเสียจากเซลล์)
ไนโตรเจน (N₂)~78%~78% (ไม่เปลี่ยน)
ไอน้ำ (H₂O)น้อย (แห้ง)มาก (อิ่มตัว — จมูกเพิ่มความชื้น)
อุณหภูมิเท่าอุณหภูมิห้อง~37°C (อุ่นเท่าร่างกาย)
การทดสอบหา CO₂: ใช้ น้ำปูนใส (limewater) · ถ้าลมหายใจออก ของเรามี CO₂ เป่าลงไป น้ำปูนใสจะ ขุ่น · นี่คือหลักฐานว่าลมหายใจออก มีคาร์บอนไดออกไซด์
⭐ จุดสำคัญสุด: ที่ถุงลม O₂ เข้าเลือด · CO₂ ออกจากเลือดเข้าถุงลม · ถุงลมดีเพราะผนังบาง พื้นที่ผิวมาก ชุ่มชื้น มีเส้นเลือดฝอยล้อม · ทดสอบ CO₂ ด้วยน้ำปูนใส → ขุ่น
⑥ โรคที่เกี่ยวข้องกับระบบหายใจ

ระบบหายใจสัมผัสกับอากาศภายนอกตลอดเวลา จึงเสี่ยงต่อเชื้อโรคและมลพิษ โรคที่พบบ่อยมีดังนี้:

โรคสาเหตุ/ลักษณะ
ไข้หวัด
(Common cold)		 ติดเชื้อ ไวรัส ที่ทางเดินหายใจส่วนบน · มีน้ำมูก ไอ จาม คัดจมูก
หอบหืด
(Asthma)		 หลอดลม ตีบแคบ อักเสบ ไวต่อสิ่งกระตุ้น (ฝุ่น ภูมิแพ้) · หายใจลำบาก หอบ มีเสียงวี้ด
ปอดบวม
(Pneumonia)		 ติดเชื้อ (มัก แบคทีเรีย) ทำให้ ถุงลมปอดอักเสบ มีของเหลว/หนอง · ไข้สูง หายใจหอบ
วัณโรค
(Tuberculosis / TB)		 ติดเชื้อ แบคทีเรียวัณโรคที่ปอด · ไอเรื้อรัง ไอเป็นเลือด น้ำหนักลด · ติดต่อทางลมหายใจ
มะเร็งปอด
(Lung cancer)		 เซลล์ปอดเจริญผิดปกติ · เสี่ยงสูงจาก การสูบบุหรี่ และมลพิษ
ป้องกันได้: ไม่สูบบุหรี่ · ใส่หน้ากากในที่มีฝุ่น/มลพิษ · ออกกำลังกาย · พักผ่อนพอ · ฉีดวัคซีน
⭐ จุดสำคัญสุด: ไข้หวัด = ไวรัส · หอบหืด = หลอดลมตีบ · ปอดบวม = ถุงลมอักเสบจากแบคทีเรีย · วัณโรค = แบคทีเรีย ติดต่อทางลมหายใจ · มะเร็งปอด = เสี่ยงจากบุหรี่ · ข้อสอบชอบถามโรคจากการอักเสบของถุงลม = ปอดบวม
⑦ กระบวนการอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการหายใจ (ไอ · จาม · สะอึก · หาว)

ร่างกายเรามีอาการบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการหายใจโดยตรง แต่ละอย่างมี สาเหตุต่างกัน:

อาการสาเหตุ / กลไก
การไอ
(Cough)		 หายใจออกอย่าง รุนแรง เพื่อ ขับสิ่งแปลกปลอม ออกจากกล่องเสียงและหลอดลม ร่วมกับความระคายเคืองในลำคอ
การจาม
(Sneeze)		 เกิดจากหายใจเอา อากาศไม่สะอาด เข้าไป ร่างกายพยายามขับสิ่งแปลกปลอมออก โดยหายใจเข้าลึกแล้ว หายใจออกทันทีอย่างแรง
การสะอึก
(Hiccup)		 เกิดจาก กะบังลมหดตัวเป็นจังหวะ ๆ ดันอากาศผ่านลงปอดทันที ทำให้ สายเสียงสั่น เกิดเสียง "อึก"
การหาว
(Yawn)		 เกิดจากมี CO₂ ในเลือดมากเกินปกติ ไปกระตุ้นศูนย์ควบคุมการหายใจ ทำให้หายใจ ยาวและลึก เพื่อสูดออกซิเจนเข้าเติมปอด แล้วระบาย CO₂ ออก
⭐ จุดสำคัญสุด: ไอ = ขับสิ่งแปลกปลอมในหลอดลม · จาม = ขับอากาศไม่สะอาด หายใจออกแรงทันที · สะอึก = กะบังลมหดเป็นจังหวะ สายเสียงสั่น · หาว = CO₂ ในเลือดมาก จึงหายใจลึกเติมออกซิเจน
📝 การบ้าน — 3 ตอน (เสาร์ 4 ก.ค. 2569)
ตอนที่ 1 ข้อ 1: เติมชื่ออวัยวะ (ภาษาอังกฤษ) ลงในช่องว่างให้ถูกต้องตามรูป
คำที่กำหนดให้ (เลือกเติม): Nose · Pharynx · Larynx (Voice Box) · Trachea · Bronchi · Alveoli
(ในเล่มพิมพ์คำว่า Voice Box กำกับกล่องเสียงไว้แล้ว 1 จุด)
รูปทางเดินหายใจกล่องว่าง
เฉลยชื่ออวัยวะ (เรียงจากบนลงล่างตามทางเดินอากาศ)
  • จมูก = Nose — ทางเข้าด้านบนสุด
  • คอหอย = Pharynx — ถัดจากจมูกลงมาที่ลำคอ
  • กล่องเสียง = Larynx (Voice Box) — ใต้คอหอย (จุดที่เล่มพิมพ์ Voice Box ไว้แล้ว)
  • หลอดลม = Trachea — ท่อตรงลงสู่ปอด
  • หลอดลมฝอย = Bronchi / Bronchioles — แตกแขนงในปอด
  • ถุงลม = Alveoli — ปลายสุดในปอด

ตำแหน่งกล่องบนภาพต้องดูเส้นชี้จริงประกอบ — ศัพท์ทุกคำถูกต้องแล้ว

⚠️ ตรวจก่อน deploy: ลำดับช่องที่เติมในภาพต้องดูเส้นชี้จริงบนรูปกายวิภาค — ศัพท์ 6 คำถูกต้อง แต่ตำแหน่งกล่องขึ้นอยู่กับภาพในเล่มจริง (คุณรัตน์ยืนยัน)
ตอนที่ 1 ข้อ 2: จงเรียงลำดับอวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่ของอากาศ เข้า-ออกจากร่างกายเมื่อมีการหายใจ
โจทย์: อากาศ → [ 1 ] → [ 2 ] → [ 3 ] → [ 4 ] → [ 5 ]
สัญลักษณ์: → แทนทิศทางหายใจเข้า · ← แทนทิศทางหายใจออก
flowchart เรียงลำดับทางเดินอากาศ
เฉลย (ลำดับทางเดินอากาศจากภายนอกเข้าปอด)

อากาศ → จมูก → คอหอย → หลอดลม → หลอดลมฝอย → ถุงลม

  • 1 = จมูก (Nose)
  • 2 = คอหอย (Pharynx)
  • 3 = หลอดลม (Trachea)
  • 4 = หลอดลมฝอย (Bronchi/Bronchioles)
  • 5 = ถุงลม (Alveoli)

ลำดับเต็มมี 6 อวัยวะ (มีกล่องเสียงคั่น) แต่ flowchart มี 5 ช่อง จึงยุบกล่องเสียงเข้ากับช่วงหลอดลม — ถ้าเฉลยครูนับกล่องเสียงด้วย ให้ปรับเป็น จมูก→คอหอย→กล่องเสียง→หลอดลม→ถุงลม

⚠️ ตรวจก่อน deploy: flowchart 5 ช่อง — เฉลยยุบกล่องเสียง เพราะเล่มมีเพียง 5 กล่อง ถ้าครูในห้องเฉลยเป็น 6 อวัยวะ (มีกล่องเสียง) ให้ปรับลำดับตามนั้น (คุณรัตน์ยืนยัน)
ตอนที่ 2: ตอบคำถามให้ถูกต้อง พร้อมอธิบาย (เลือก ก–ง)

ข้อ 1. อาการไอมีประโยชน์ต่อระบบหายใจอย่างไร

  • ก. ลดการอักเสบในปอด
  • ข. กระตุ้นการทำงานของปอด
  • ค. เพิ่มปริมาณออกซิเจนในร่างกาย
  • ง. ขับสิ่งแปลกปลอมออกจากทางเดินหายใจ

ข้อ 2. เมื่อกล้ามเนื้อกะบังลมหดตัวและเลื่อนต่ำลง จะเกิดผลอย่างไรต่อการหายใจ

  • ก. อากาศถูกขับออกจากปอด
  • ข. ปริมาตรช่องอกลดลง
  • ค. ความดันในปอดเพิ่มขึ้น
  • ง. อากาศไหลเข้าสู่ปอด

ข้อ 3. โรคในระบบทางเดินหายใจชนิดใดที่เกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย และมีผลต่อถุงลมปอดโดยตรง

  • ก. หวัด
  • ข. ภูมิแพ้
  • ค. ปอดบวม (Pneumonia)
  • ง. หอบหืด
เฉลย ข้อ 1 → ง

การไอคือการหายใจออกอย่างแรงเพื่อขับดันสิ่งแปลกปลอม/เสมหะ ออกจากกล่องเสียงและหลอดลม · ข้อ ก ข ค ไม่ใช่หน้าที่หลักของการไอ

เฉลย ข้อ 2 → ง

กะบังลมหดตัว+เลื่อนต่ำลง → ช่องอกขยาย ปริมาตรเพิ่ม → ความดันในปอดลดลงต่ำกว่าภายนอก → อากาศไหลเข้าสู่ปอด (= การหายใจเข้า) · ข้อ ก ข ค เป็นลักษณะของการหายใจ ออก จึงผิด

เฉลย ข้อ 3 → ค

ปอดบวมเกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย ทำให้ ถุงลมปอดอักเสบ มีของเหลว/หนองโดยตรง · หวัดเกิดจากไวรัส · ภูมิแพ้/หอบหืดไม่ใช่การติดเชื้อแบคทีเรีย

🎯 แบบทดสอบ (ปรนัย 5 ข้อ)
0:00 0:00 🔊 เสียงครู