📖 มาเรียนกันก่อน
ระบบขับถ่ายคืออะไร และสำคัญอย่างไร
ทุกวินาทีร่างกายเราทำงานตลอดเวลา — กิน หายใจ เคลื่อนไหว เซลล์เผาผลาญอาหาร
กระบวนการเหล่านี้ สร้างของเสีย (Waste) ขึ้นมาด้วย เช่น ยูเรีย แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์
น้ำและเกลือแร่ส่วนเกิน ถ้าของเสียค้างสะสมในร่างกายจะกลายเป็นพิษทำให้ป่วยได้
ระบบขับถ่าย (Excretory System) คือ ระบบที่ทำหน้าที่
กำจัดของเสียออกจากร่างกาย เพื่อรักษาสมดุลของน้ำและเกลือแร่
ทำให้ร่างกายทำงานเป็นปกติ · ของเสีย (Waste) = สารที่ร่างกายไม่ต้องการ/ใช้ไม่ได้ ต้องกำจัดทิ้ง
ของเสียที่ร่างกายขับออก มี 3 รูปแบบ:
- ของแข็ง → อุจจาระ (กากอาหาร)
- ของเหลว → ปัสสาวะ และ เหงื่อ
- แก๊ส → คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂)
ร่างกายมี ระบบขับถ่ายสำคัญ 4 ระบบ ทำงานคนละหน้าที่:
| ระบบ | อวัยวะหลัก | ของเสียที่ขับ |
|---|
| ① ระบบขับถ่ายปัสสาวะ | ไต (Kidney) | น้ำปัสสาวะ (ยูเรีย+น้ำ+เกลือแร่ส่วนเกิน) |
| ② ระบบขับถ่ายเหงื่อ | ผิวหนัง (ต่อมเหงื่อ) | เหงื่อ (น้ำ+เกลือแร่+ยูเรียเล็กน้อย) |
| ③ ระบบขับถ่ายแก๊ส CO₂ | ปอด (Lung) | คาร์บอนไดออกไซด์ + ไอน้ำ |
| ④ ระบบขับถ่ายกากอาหาร | ลำไส้ใหญ่ | อุจจาระ (ของแข็ง) |
⭐ จุดสำคัญสุด: ระบบขับถ่าย = กำจัดของเสีย ·
จำ 4 คู่ — ไต→ปัสสาวะ · ผิวหนัง→เหงื่อ · ปอด→CO₂ · ลำไส้ใหญ่→อุจจาระ ·
อวัยวะขับถ่าย หลัก ที่สุดคือ ไต
① ระบบขับถ่ายปัสสาวะ และ ไต (Kidney)
ระบบขับถ่ายที่สำคัญที่สุดคือ ระบบขับถ่ายปัสสาวะ มีอวัยวะหลักคือ
ไต (Kidney) ทำหน้าที่กรองของเสียออกจากเลือดแล้วสร้างเป็นน้ำปัสสาวะ
| เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับไต | คำตอบ |
|---|
| รูปร่างของไตคล้ายอะไร | คล้าย เมล็ดถั่ว (เมล็ดถั่วแดง/ถั่วดำ) สีแดงเข้ม |
| มีกี่ข้าง | 2 ข้าง (ซ้าย–ขวา) |
| อยู่บริเวณไหน | ด้านหลังช่องท้อง สองข้างของกระดูกสันหลัง บริเวณ บั้นเอว |
| การกรองของเสียเกิดที่ | หน่วยไต (nephron) บริเวณเปลือกไต |
| ของเสียที่ออกจากไต | น้ำปัสสาวะ (มียูเรียเป็นของเสียหลัก) |
⭐ จุดสำคัญสุด: ไต = อวัยวะกรองเลือด รูปร่างคล้ายเมล็ดถั่ว มี 2 ข้าง อยู่ที่บั้นเอว ·
กรองของเสีย(ยูเรีย) น้ำ และเกลือแร่ส่วนเกิน ออกมาเป็น น้ำปัสสาวะ · ข้อสอบชอบถามรูปร่างไต = เมล็ดถั่ว
② โครงสร้างระบบทางเดินปัสสาวะ
เมื่อไตกรองเลือดสร้างน้ำปัสสาวะแล้ว ปัสสาวะต้องเดินทางผ่านท่อต่าง ๆ
ออกนอกร่างกาย เรียงลำดับ 4 อวัยวะ ดังนี้:
ลำดับทางเดินปัสสาวะ (จำให้ขึ้นใจ):
ไต (Kidney) → ท่อไต/หลอดไต (Ureter) → กระเพาะปัสสาวะ (Urinary bladder) → ท่อปัสสาวะ (Urethra)
- ไต (Kidney) — กรองเลือด สร้างน้ำปัสสาวะ (มี 2 ข้าง)
- ท่อไต / หลอดไต (Ureter) — ท่อนำปัสสาวะจากไตลงสู่กระเพาะปัสสาวะ
- กระเพาะปัสสาวะ (Urinary bladder) — ถุงเก็บพักปัสสาวะไว้ก่อนขับออก
- ท่อปัสสาวะ (Urethra) — ท่อขับปัสสาวะออกนอกร่างกาย
⭐ จุดสำคัญสุด: ท่องลำดับให้ได้ —
ไต → ท่อไต → กระเพาะปัสสาวะ → ท่อปัสสาวะ ·
ระวังสับสน "ท่อไต" (ต้นทาง: จากไตลงกระเพาะ) กับ "ท่อปัสสาวะ" (ปลายทาง: จากกระเพาะออกนอกตัว)
③ หน้าที่ของไต · หน่วยไต (nephron) · โรคที่เกี่ยวกับไต
ไตไม่ได้แค่กรองของเสียอย่างเดียว แต่ยังควบคุมสมดุลของร่างกายอีกหลายอย่าง
หน้าที่ของไต มี 4 อย่างหลัก:
- กรองของเสีย (ยูเรีย) ออกจากเลือด
- ควบคุมสมดุลน้ำ ในร่างกาย (ดูดน้ำกลับ / ขับน้ำส่วนเกิน)
- ควบคุมสมดุลเกลือแร่ (โซเดียม โพแทสเซียม คลอไรด์ ฯลฯ)
- สร้างน้ำปัสสาวะ เพื่อขับของเสียทิ้ง + รักษาความเป็นกรด-เบสของเลือด
⭐ หน่วยทำงานของไต = หน่วยไต (nephron) — เป็นหน่วยที่เล็กที่สุด
ที่ทำหน้าที่กรองเลือดจริง (มีเป็นล้านหน่วยในไต) ทำงาน 2 ขั้นตอน:
ขั้นกรอง: เลือดถูกกรองที่ โกลเมอรูลัส (glomerulus) น้ำและสารต่าง ๆ ผ่านออกมา
ขั้นดูดกลับ: ท่อของหน่วยไต ดูดสารมีประโยชน์กลับ เข้าเลือด (น้ำ กลูโคส เกลือแร่)
เหลือ ยูเรีย เป็นของเสีย กลายเป็นน้ำปัสสาวะ
โรคที่เกี่ยวกับไต ที่พบบ่อย:
| โรค | ลักษณะ |
|---|
| นิ่วในไต | มีก้อนแข็ง(ตะกอนเกลือแร่)ในไตหรือทางเดินปัสสาวะ ปวด ปัสสาวะลำบาก |
| ไตวาย / ไตเสื่อม | ไตกรองของเสียได้น้อยลงหรือไม่ได้ ของเสียคั่งในเลือด |
| กระเพาะปัสสาวะอักเสบ | ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ ปัสสาวะแสบขัด ปัสสาวะบ่อย |
| ไตอักเสบ | เนื้อไตอักเสบจากการติดเชื้อ/ภูมิคุ้มกัน ทำให้กรองผิดปกติ |
⭐ จุดสำคัญสุด: หน่วยไต (nephron) คือหน่วยที่กรองเลือดจริง ·
กรองที่โกลเมอรูลัส แล้ว ดูดสารมีประโยชน์กลับ เหลือยูเรียเป็นปัสสาวะ ·
ข้อสอบถาม "อวัยวะที่กรองของเสีย" = หน่วยไต (ไม่ใช่ไตทั้งก้อน/กรวยไต/ท่อไต)
④ ระบบขับถ่ายเหงื่อ (ผิวหนัง)
ระบบขับถ่ายที่สองคือ ระบบขับถ่ายเหงื่อ ทำหน้าที่ขับน้ำและเกลือแร่
ที่ร่างกายไม่ต้องการออกมาในรูป เหงื่อ โดยใช้อวัยวะคือ ผิวหนัง
ซึ่งประกอบด้วยเซลล์ 3 ชั้น:
| ชั้นผิวหนัง | ลักษณะ / หน้าที่ |
|---|
1. หนังกำพร้า
(Epidermis) | ชั้นนอกสุด บาง ป้องกันร่างกาย ผลัดเซลล์ตลอด |
2. หนังแท้
(Dermis) | ชั้นกลาง มี ต่อมเหงื่อ เส้นเลือด ปลายประสาท รากขน |
3. ชั้นไขมันใต้ผิวหนัง
(Subcutaneous) | ชั้นในสุด เก็บไขมัน ให้ความอบอุ่น กันกระแทก |
ต่อมเหงื่อ = ท่อขดเป็นกลุ่มอยู่ในชั้น หนังแท้ ใต้ผิวหนัง ทำหน้าที่สร้างเหงื่อ ·
เหงื่อ = น้ำ + เกลือแร่ + ยูเรียเล็กน้อย (องค์ประกอบคล้ายปัสสาวะแบบเจือจาง) ·
ผิวหนังยัง ช่วยระบายความร้อน เพราะเหงื่อระเหยพาความร้อนออกจากร่างกาย
⭐ จุดสำคัญสุด: ผิวหนังมี 3 ชั้น (หนังกำพร้า/หนังแท้/ชั้นไขมัน) ·
ต่อมเหงื่อ อยู่ในชั้นหนังแท้ ขับ เหงื่อ (คล้ายปัสสาวะเจือจาง) ·
เหงื่อช่วย ระบายความร้อน ให้ร่างกายเย็นลง
⑤ ระบบขับถ่ายแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ (ปอด)
ระบบขับถ่ายที่สามคือ ระบบขับแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ ใช้อวัยวะคือ
ปอด (Lung) ซึ่งทำงานร่วมกับ ระบบหายใจ (ที่เราเรียนไปในเรื่องที่ 5)
| ประเด็น | คำตอบ |
|---|
| เกี่ยวข้องกับระบบใด | ระบบหายใจ |
| เกิดขึ้นที่บริเวณ | ถุงลมปอด (alveoli) |
| นำแก๊สใดเข้าสู่ร่างกาย | ออกซิเจน (O₂) เข้า |
| ขับของเสียออกในรูปใด | แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) + ไอน้ำ |
หลักฐานว่าลมหายใจออกมี CO₂: เป่าลมหายใจออกลงใน น้ำปูนใส (limewater)
น้ำปูนใสจะ ขุ่น · และลมหายใจออกยังมี ไอน้ำ (เป่ากระจกแล้วเป็นฝ้า)
⭐ จุดสำคัญสุด: ปอดขับของเสียในรูป แก๊ส CO₂ + ไอน้ำ · เกิดที่ ถุงลม ·
เอา O₂ เข้า เอา CO₂ ออก · ทดสอบ CO₂ ในลมหายใจออกด้วยน้ำปูนใส → ขุ่น · เกี่ยวกับระบบหายใจ
⑥ ระบบขับถ่ายกากอาหาร (ลำไส้ใหญ่)
ระบบขับถ่ายที่สี่คือ การขับกากอาหาร ใช้อวัยวะคือ
ลำไส้ใหญ่ (Large intestine) ทำงานร่วมกับ ระบบย่อยอาหาร
- อาหารที่กินเข้าไป ถูกย่อยและดูดซึมสารอาหารที่ลำไส้เล็กจนเกือบหมด
- ส่วนที่ ย่อยไม่ได้ (กากอาหาร) เคลื่อนเข้าสู่ ลำไส้ใหญ่
- ลำไส้ใหญ่ ดูดน้ำกลับ ทำให้กากอาหารแข็งตัวเป็น อุจจาระ
- อุจจาระเคลื่อนไป ไส้ตรง (rectum) → ขับออกทาง ทวารหนัก
⚠️ น่าคิด: การขับกากอาหาร อาจไม่ใช่การขับถ่ายของเสียที่แท้จริง เพราะ
กากอาหาร(อุจจาระ) ไม่ได้เกิดจากกระบวนการเผาผลาญของเซลล์ เป็นเพียงเศษอาหารที่
ย่อยไม่ได้หรือไม่ถูกดูดซึม จึงเรียกให้ถูกว่า "การกำจัดกากอาหาร" มากกว่าการขับถ่ายของเสีย
⭐ จุดสำคัญสุด: ลำไส้ใหญ่ ขับกากอาหารในรูป อุจจาระ (ของแข็ง) ออกทาง ทวารหนัก ·
ลำไส้ใหญ่ ดูดน้ำกลับ ทำให้อุจจาระแข็งตัว · เกี่ยวกับ ระบบย่อยอาหาร · เป็นเศษอาหารย่อยไม่ได้ (ไม่ใช่ของเสียจากเซลล์)
⑦ สรุปเปรียบเทียบ 4 ระบบขับถ่าย
ก่อนจบบท เรามาดูตารางสรุปทั้ง 4 ระบบพร้อมกันให้เห็นภาพชัด ๆ นะคะ
ข้อสอบชอบถามจับคู่ "อวัยวะ–ของเสีย" ตารางนี้ช่วยได้มากเลย:
| ระบบ | อวัยวะ | ของเสีย | รูปแบบ |
|---|
| ① ปัสสาวะ | ไต (หน่วยไตกรอง) | ยูเรีย / น้ำปัสสาวะ | ของเหลว |
| ② เหงื่อ | ผิวหนัง (ต่อมเหงื่อ) | เหงื่อ (น้ำ+เกลือแร่+ยูเรีย) | ของเหลว |
| ③ แก๊ส CO₂ | ปอด (ถุงลม) | คาร์บอนไดออกไซด์ + ไอน้ำ | แก๊ส |
| ④ กากอาหาร | ลำไส้ใหญ่ | อุจจาระ | ของแข็ง |
เคล็ดจำ: ไต–ปัสสาวะ · ผิวหนัง–เหงื่อ · ปอด–คาร์บอนไดออกไซด์ · ลำไส้ใหญ่–อุจจาระ ·
สังเกตรูปแบบ: ของเหลว 2 (ปัสสาวะ/เหงื่อ) · แก๊ส 1 (CO₂) · ของแข็ง 1 (อุจจาระ)
⭐ สรุปทั้งบท: ระบบขับถ่ายมี 4 ระบบ จำของเสีย 3 รูปแบบ:
ของเหลว (ปัสสาวะ/เหงื่อ) · แก๊ส (CO₂) · ของแข็ง (อุจจาระ) ·
พระเอกของบทคือ ไต และ หน่วยไต (nephron) ที่กรองของเสียจากเลือด · อวัยวะขับถ่ายหลัก = ไต
📝 การบ้าน — 3 ตอน (เสาร์ 11 ก.ค. 2569)
ตอนที่ 1: จากภาพ จงอธิบายขั้นตอนการกรองของเสียที่ไต ว่าเกี่ยวข้องกับ A B และ C อย่างไร
ภาพ: ไตตัดตามยาว มีลูกศรชี้ 3 ตำแหน่งจากนอกเข้าใน → กล่อง A (นอกสุด) · B (กลาง) · C (ในสุด)
เฉลย A = เปลือกไต · B = เนื้อไตชั้นใน · C = กรวยไต
- A = เปลือกไต (Cortex) — ชั้นนอกสุด มีหน่วยไต(โกลเมอรูลัส) ทำหน้าที่ กรองของเสียจากเลือด (เริ่มต้นการกรอง)
- B = เนื้อไตชั้นใน / เมดัลลา (Medulla) — มีท่อหน่วยไต+พีระมิดไต เกิดการ ดูดสารมีประโยชน์กลับ (น้ำ กลูโคส เกลือแร่) เหลือเป็นน้ำปัสสาวะ
- C = กรวยไต (Renal pelvis) — ส่วนในสุด รวบรวมน้ำปัสสาวะ ส่งต่อเข้าท่อไต(ureter) → กระเพาะปัสสาวะ
สรุปขั้นตอน: เลือดเข้าไต → กรองที่ A (เปลือกไต/หน่วยไต) → ดูดกลับ+สร้างปัสสาวะที่ B (เนื้อไตชั้นใน) → รวมปัสสาวะที่ C (กรวยไต) → ออกท่อไต
🟡 ตรวจก่อน deploy: ป้าย A/B/C เป็นการตีความตำแหน่งลูกศรในภาพสแกน (นอก→ใน)
เล่มไม่มีเฉลยพิมพ์ ครูเฉลยในห้อง — ยืนยันลำดับ เปลือกไต→เนื้อไตชั้นใน→กรวยไต (cortex→medulla→pelvis) กับครูก่อน lock เสียง (คุณรัตน์)
ตอนที่ 2: จับคู่ข้อความ นำตัวอักษรหน้าตัวเลือกด้านขวามาเติมใน ( ) ให้ถูกต้อง
ตัวเลือก: ก.ต่อมเหงื่อ · ข.เหงื่อ · ค.ลำไส้ใหญ่ · ง.กระเพาะปัสสาวะ · จ.ไต · ฉ.ปอด · ช.ผิวหนัง · ซ.อุจจาระ · ฌ.หน่วยไต · ญ.น้ำปัสสาวะ
- ( … ) ขับถ่ายของเสียในรูปของแข็ง
- ( … ) ขับของเสียที่ถูกส่งมาจากหลอดไต
- ( … ) เป็นท่อขดเป็นกลุ่มอยู่ใต้ผิวหนัง
- ( … ) ขับถ่ายของเสียในรูปแก๊ส
- ( … ) ช่วยระบายความร้อนออกจากร่างกาย
- ( … ) ของเสียที่ถูกขับออกทางผิวหนัง
- ( … ) อาหารส่วนที่เหลือที่ร่างกายไม่สามารถย่อยได้
- ( … ) มีการกรองของเสียจากเลือด
- ( … ) มีลักษณะคล้ายเมล็ดถั่วดำ
- ( … ) ส่วนประกอบคล้ายเหงื่อ
เฉลย: 1ค 2ง 3ก 4ฉ 5ช 6ข 7ซ 8ฌ 9จ 10ญ
- 1 → ค (ลำไส้ใหญ่) — ขับของเสียรูปของแข็ง(อุจจาระ)
- 2 → ง (กระเพาะปัสสาวะ) — รับปัสสาวะจากท่อไต(หลอดไต)มาพักแล้วขับ
- 3 → ก (ต่อมเหงื่อ) — ท่อขดเป็นกลุ่มในชั้นหนังแท้ใต้ผิวหนัง
- 4 → ฉ (ปอด) — ขับ CO₂ ในรูปแก๊ส
- 5 → ช (ผิวหนัง) — เหงื่อระเหยพาความร้อนออก
- 6 → ข (เหงื่อ) — ของเสียที่ผิวหนังขับ
- 7 → ซ (อุจจาระ) — กากอาหารย่อยไม่ได้
- 8 → ฌ (หน่วยไต) — หน่วยที่กรองเลือดจริง (โกลเมอรูลัส)
- 9 → จ (ไต) — รูปร่างคล้ายเมล็ดถั่ว
- 10 → ญ (น้ำปัสสาวะ) — น้ำ+เกลือแร่+ยูเรีย คล้ายเหงื่อ
ข้อ 8 vs 9: "กรองเลือด" = หน่วยไต(ฌ) / "คล้ายเมล็ดถั่ว" = ไต(จ) — ใช้ครบทั้ง 10 ตัวเลือกหนึ่งต่อหนึ่งพอดี
ตอนที่ 3: ตอบคำถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง พร้อมอธิบาย (เลือก ก–ง)
ข้อ 1. อวัยวะในข้อใดกรองของเสียออกจากไต
- ก. ท่อไต
- ข. กรวยไต
- ค. หน่วยไต
- ง. เนื้อเยื่อไต
ข้อ 2. สารในข้อใดที่ท่อของหน่วยไตไม่สามารถดูดกลับคืนได้
- ก. น้ำ
- ข. เกลือแร่
- ค. ยูเรีย
- ง. น้ำตาลกลูโคส
ข้อ 3. ในปัสสาวะของคนปกติไม่ควรพบสารต่อไปนี้
- ก. น้ำ กับ โปรตีน
- ข. คลอไรด์ กับ โซเดียม
- ค. กลูโคส กับ ซัลเฟต
- ง. โปรตีน กับ กลูโคส
เฉลย ข้อ 1 → ค (หน่วยไต)
หน่วยไต(nephron) เป็นหน่วยทำงานเล็กสุดของไต กรองของเสียจากเลือดที่โกลเมอรูลัส · ท่อไต = นำปัสสาวะออก · กรวยไต = รวมปัสสาวะ · ทั้งสองไม่ใช่ตัวกรอง
เฉลย ข้อ 2 → ค (ยูเรีย)
ยูเรียเป็นของเสีย ร่างกายต้องขับทิ้ง จึงไม่ถูกดูดกลับ ออกไปเป็นปัสสาวะ · ส่วนน้ำ เกลือแร่ กลูโคส เป็นสารมีประโยชน์ ถูกดูดกลับเข้าเลือด
เฉลย ข้อ 3 → ง (โปรตีน กับ กลูโคส)
ปัสสาวะปกติ ไม่ควรพบทั้งโปรตีนและกลูโคส (พบ = สัญญาณโรค เช่น ไตรั่ว/เบาหวาน) · ส่วนน้ำ คลอไรด์ โซเดียม ซัลเฟต พบได้ปกติ จึงตอบ ง ที่ผิดปกติทั้งคู่