หลักสูตร ‣ 🇹🇭 ภาษาไทย ป.5 ‣ บทที่ 10

บทที่ 10 — คำประพันธ์: กาพย์ยานี 11

🇹🇭 ฉันทลักษณ์และการแต่งกาพย์ · ป.5

📋 ตัวชี้วัด: ท4.1 ป.5/6 · ท5.1 ป.5/4

คำประพันธ์: กาพย์ยานี 11

ฉันทลักษณ์และการแต่งกาพย์

สวัสดีค่ะเด็ก ๆ วันนี้ครูจะพาไปรู้จักกับร้อยกรองที่ไพเราะมากชนิดหนึ่ง นั่นคือ กาพย์ยานีสิบเอ็ดนะคะ กาพย์ชนิดนี้มีจังหวะการอ่านที่น่าฟังและแต่งไม่ยากเลย เรามาเรียนรู้ลักษณะเด่นและลองแต่งไปพร้อมกันนะคะ

📘 กาพย์ยานี 11 คืออะไร

กาพย์ยานี 11 เป็นบทร้อยกรองของไทยที่นิยมแต่งกันมาก บทหนึ่งมี 2 บาท คือบาทเอกและบาทโท แต่ละบาทมี 2 วรรค วรรคหน้ามี 5 คำ วรรคหลังมี 6 คำ รวมเป็น 11 คำ จึงเรียกว่า กาพย์ยานี 11 ดังบทประพันธ์ตัวอย่าง วิชาเหมือนสินค้า (วรรคหน้า 5) อันมีค่าอยู่เมืองไกล (วรรคหลัง 6) ต้องยากลำบากไป (วรรคหน้า 5) จึงจะได้สินค้ามา (วรรคหลัง 6)

🧩 ฉันทลักษณ์กาพย์ยานี 11

องค์ประกอบ	จำนวน/ลักษณะ	อธิบายเพิ่มเติม
บท	1 บท มี 2 บาท	เรียกว่า บาทเอก (บรรทัดแรก) และ บาทโท (บรรทัดสอง)
บาท	1 บาท มี 2 วรรค	วรรคหน้า 5 คำ วรรคหลัง 6 คำ รวมเป็น 11 คำ ต่อ 1 บาท
สัมผัสบังคับ จุดที่ 1	คำสุดท้ายวรรค 1 สัมผัสกับคำที่ 3 วรรค 2	อนุโลมให้สัมผัสกับคำที่ 1 หรือ 2 ของวรรคที่ 2 ได้
สัมผัสบังคับ จุดที่ 2	คำสุดท้ายวรรค 2 สัมผัสกับคำสุดท้ายวรรค 3	เป็นสัมผัสที่เชื่อมระหว่างบาทเอกและบาทโท
สัมผัสระหว่างบท	คำสุดท้ายวรรค 4 ของบทแรก	ต้องสัมผัสกับคำสุดท้ายวรรค 2 ของบทถัดไปเสมอ

จังหวะการอ่าน วรรคหน้า 5 คำ อ่าน 2/3 (เช่น วิ-ชา / เหมือน-สิน-ค้า) วรรคหลัง 6 คำ อ่าน 3/3 (เช่น อัน-มี-ค่า / อยู่-เมือง-ไกล)

💬 ตัวอย่างสัมผัสในกาพย์ยานี 11

เรื่อยเรื่อยมารอนรอน (5) ทิพากรจะตกต่ำ (6)

รอน สัมผัสกับ กร (ทิพากร) เป็นสัมผัสจุดที่ 1

สนธยาจะใกล้ค่ำ (5) คำนึงหน้าเจ้าตราตรู (6)

ต่ำ สัมผัสกับ ค่ำ เป็นสัมผัสจุดที่ 2

เรื่อยเรื่อยมาเรียงเรียง (5) นกบินเฉียงไปทั้งหมู่ (6)

รู (ตราตรู บทแรก) สัมผัสกับ หมู่ เป็นสัมผัสระหว่างบท

ตัวเดียวมาพลัดคู่ (5) เหมือนพี่อยู่ผู้เดียวดาย (6)

เรียง สัมผัสกับ เฉียง และ หมู่ สัมผัสกับ คู่

ข้อสังเกตการนับคำ

การนับคำในร้อยกรอง ให้นับตามพยางค์ที่ออกเสียง เช่น ทิพากร นับเป็น 3 คำ (ทิ-พา-กอน)

📐 หลักสำคัญต้องจำ

1 บท มี 4 วรรค (วรรคหน้า 5 คำ วรรคหลัง 6 คำ)
สัมผัสต้องเป็นเสียงสระเดียวกัน และถ้ามีตัวสะกดต้องอยู่มาตราเดียวกัน
สัมผัสระหว่างบท ขาดไม่ได้หากแต่งมากกว่า 1 บท
จังหวะการอ่านคือ วรรคหน้า 2-3 วรรคหลัง 3-3

แผนผังฉันทลักษณ์กาพย์ยานี 11 (วงกลมแสดงจำนวนคำและเส้นโยงสัมผัส)

✏️ แบบฝึกหัดหาคำสัมผัส

1. วรรคหน้า 5 คำ วรรคหลัง 6 คำ รวม 1 บาท มีกี่คำ

เฉลย

11 คำ

2. คำสุดท้ายของวรรคที่ 1 ต้องสัมผัสกับคำที่เท่าใดของวรรคที่ 2

เฉลย

คำที่ 3 (อนุโลมคำที่ 1 หรือ 2 ได้)

3. จงเติมคำให้สัมผัส: ดอกไม้บานยามเช้า สีสันสวย...ตา

เฉลย

เข้า (เช้า สัมผัสกับ เข้า เช่น สีสันสวยเข้าตา)

4. จังหวะการอ่านกาพย์ยานี 11 วรรคหลัง 6 คำ ควรอ่านอย่างไร

เฉลย

อ่านจังหวะ 3 / 3 (สาม - สาม)

🎯 ทดสอบความเข้าใจ

ข้อ 1. โครงสร้างของกาพย์ยานี 11 หนึ่งบทมีกี่วรรค

4 วรรค
2 วรรค
6 วรรค
8 วรรค

เฉลย + เหตุผล

ตอบข้อ 1 — หนึ่งบทมี 2 บาท แต่ละบาทมี 2 วรรค รวมเป็น 4 วรรค

ข้อ 2. คำสุดท้ายของวรรคที่ 2 ต้องสัมผัสกับคำใด

คำสุดท้ายของวรรคที่ 3
คำสุดท้ายของวรรคที่ 4
คำแรกของวรรคที่ 3
คำสุดท้ายของบทต่อไป

เฉลย + เหตุผล

ตอบข้อ 1 — ตามฉันทลักษณ์ คำสุดท้ายของวรรคที่ 2 จะต้องสัมผัสกับคำสุดท้ายของวรรคที่ 3

ข้อ 3. คำในข้อใดคล้องจอง (สัมผัส) กับคำว่า 'เรียน'

เพียร
เปรียบ
เรียบ
เรือง

เฉลย + เหตุผล

ตอบข้อ 1 — เพียร ประสมสระเอีย และสะกดด้วยมาตราแม่กน (ร) เหมือนกับคำว่า เรียน

📋 สารบัญ — ภาษาไทย ป.5

← ก่อนหน้า10/12ถัดไป →